Cửa biển Thuận An ở Thừa Thiên - Huế và cửa Hàn - vịnh Đà Nẵng là nơi từng chứng kiến những trận giao tranh ác liệt của quan quân nhà Nguyễn và nghĩa sĩ với thực dân Pháp trong những năm đầu xâm lược nước ta.

Cửa biển Thuận An cũ giờ đây đã bị bồi lấp, trở thành con đập với bãi cát dài rộng, ngăn phá Tam Giang khỏi bị biển xâm thực. Nơi ấy, cách nay hơn 100 năm từng xảy ra cuộc chiến đấu chống thực dân Pháp đầy hào hùng.

Dân làng Thai Dương ở phường Thuận An, TP Huế, tỉnh Thừa Thiên - Huế đang khởi công trùng tu miếu Âm linh - được công nhận Di tích Lịch sử văn hóa cấp tỉnh vào năm 2005. Đây là nơi thờ quan quân và nhân dân ta đã hy sinh năm 1883 khi chống trả quyết liệt sự xâm lược của thực dân Pháp. Nơi an nghỉ của họ - mồ chôn tập thể - là lăng mộ Âm linh, cách miếu Âm linh khoảng 1 km.

Đó là trận đánh diễn ra trên cửa biển Thuận An cũ. Chúng tôi tìm đến vị trí cửa biển năm xưa, giờ đây là đập Hòa Duân nối phường Thuận An với xã Phú Thuận, huyện Phú Vang và trở thành đoạn đường thuộc Quốc lộ 49B ngăn phá Tam Giang với biển Đông. Dấu vết trận đánh thực dân Pháp năm 1883 bên cửa Thuận An nay chỉ còn di tích Trấn Hải thành, dù hoang tàn nhưng vẫn sừng sững.

Trấn Hải thành được đắp năm 1813 với hình tròn. Trên thành có 99 ụ súng, gọi là Trấn Hải đài. Đây là một trong 15 công sự phòng thủ ở cửa Thuận An được triều đình nhà Nguyễn dựng lên để chống lại quân Pháp tấn công từ hướng biển.

Theo PGS-TS Đỗ Bang, Phó Chủ tịch Hội Khoa học lịch sử Việt Nam, trước những biến cố dồn dập ở biển Đông và sự uy hiếp của tàu Pháp tại Đà Nẵng, đầu năm 1857, quan phủ Thừa Thiên xin đắp 2 bờ lũy ở cửa biển Thuận An, phía Nam và phía Bắc, để phòng giữ. Triều đình nhà Nguyễn đã chuẩn bị kỹ lưỡng, quyết ngăn quân địch tấn công vào kinh thành Huế.

Ngày 16-8-1883, tất cả hạm đội Bắc Kỳ và các tàu chiến từ Sài Gòn của Pháp tụ hợp ở Đà Nẵng. Sau đó, Tổng ủy Harmand và đô đốc Courbet đưa 8 tàu chiến với khoảng 1.000 quân ra đậu ngoài khơi biển Thuận An. "Âm mưu đánh chiếm Thuận An để uy hiếp triều đình Huế, buộc nhà Nguyễn ký hiệp ước đầu hàng đã được Pháp chuẩn bị từ trước, ngay từ buổi đầu xâm lược nước ta" - PGS-TS Nguyễn Tất Thắng, Trường ĐH Sư phạm Huế, khẳng định.

Sáng 18-8-1883, hạm đội Pháp do Courbet chỉ huy tiến vào cửa biển Thuận An, đưa tối hậu thư buộc triều đình nhà Nguyễn phải bàn giao tất cả pháo đài của hệ thống phòng thủ - cửa ngõ phía Đông kinh thành Huế. Vua Hiệp Hòa sai người ra gặp Courbet xin đình chiến nhưng không được chấp nhận. 16 giờ cùng ngày, quân Pháp dội pháo vào các đồn bốt ở hai bên cửa biển. Quân nhà Nguyễn đáp trả bằng những loạt súng thần công nhưng phần lớn không tới mục tiêu.

Hôm sau, thời tiết xấu và biển động gây bất lợi cho quân Pháp. Nhân cơ hội đó, các khẩu đội pháo của quân triều đình đã tấn công, tàu chiến Pháp chỉ bắn trả… Trong lúc chiến sự diễn ra bên cửa biển, vua Hiệp Hòa lại cử người tìm cách thương lượng với Pháp nhưng vẫn bất thành.

Rạng sáng 20-8-1883, Courbet ra lệnh bắn phá các hải đồn phòng thủ cửa biển Thuận An. Đến 8 giờ, thủy quân Pháp lên bờ, kéo vào bao vây Trấn Hải thành. Quân nhà Nguyễn bắn trả quyết liệt nhưng do vũ khí quá kém nên đến cuối ngày, các công sự phòng thủ đều bị hỏa lực Pháp phá hủy.

Ngày 21-8-1883, quân Pháp chiếm và làm chủ cửa Thuận An. Các quan trấn thủ Thuận An phần tử trận, phần tự tử. Pháp buộc triều đình Huế rút quân ở tất cả 12 đồn trên cửa biển và bờ sông Hương...

Dưới sức ép quân sự của địch, ngày 25-8-1883, triều đình Huế đành phải ký hòa ước, chấp nhận sự bảo hộ của Pháp tại Bắc Kỳ. Các pháo đài ở Thuận An cũng giao cho quân Pháp quản lý.

Trong trận đánh bảo vệ cửa ngõ kinh đô Huế ở cửa Thuận An, quân triều đình hy sinh hàng trăm người, chủ yếu tại Trấn Hải thành. Về sự kiện này, trong dân gian xuất hiện bài vè "Thất thủ Thuận An": Quân ta chống trả oai hùng/ Một lòng vì nước, một lòng vì vua. Họ đã thất bại vì vũ khí quá thô sơ, vì súng thần công mà họ tự hào là "Thần oai vô địch thượng tướng quân" nhưng Đạn to như thể cái đầu/ Bắn ra có chết ai đâu mà hòng. Cuối cùng thì: Tây đà chiếm lấy Thuận An/ Quân chết gần hết mà quan chẳng còn.

Đô thị biển tương lai

Mới đây, vào tháng 7-2024, UBND tỉnh Thừa Thiên - Huế đã phê duyệt quy hoạch phân khu khu đô thị ven biển Thuận An. Phạm vi nghiên cứu quy hoạch là làng Thai Dương Hạ, phường Thuận An với quy mô 260 ha. Đây là khu vực phát triển các mô hình du lịch sinh thái biển, đầm phá và cung cấp các dịch vụ công cộng, dịch vụ du lịch; phát triển khu dân cư mới theo mô hình đô thị sinh thái và cải tạo, chỉnh trang các khu dân cư hiện hữu.

Cụ thể, phân khu A là khu đô thị dịch vụ du lịch ven biển, nằm phía Đông Bắc tuyến đường bộ ven biển, từ cửa Thuận An đến đập Hòa Duân. Đây là khu vực phát triển khu đô thị cao cấp theo hướng sinh thái. Phân khu B nằm phía Tây tuyến đường bộ ven biển, là khu đô thị sinh thái ven đầm; xây dựng các công trình dịch vụ cao tầng tại khu vực cầu Thuận An và ven quảng trường biển, làm điểm nhấn chung cho toàn đô thị.

Cửa Hàn - và cả khu vực vịnh Đà Nẵng - từng là hệ thống thành lũy phòng thủ liên hoàn gồm 17 công trình, cùng với sự lãnh đạo tài ba của danh tướng Nguyễn Tri Phương đã đánh đổ ý đồ đánh nhanh thắng nhanh của liên quân Pháp - Tây Ban Nha giai đoạn 1858-1860. 

Nghiên cứu mới đây của TS Nguyễn Quang Trung Tiến đã hé mở nhiều hình ảnh, tư liệu quan trọng về 17 công trình phòng thủ này, hầu hết được thu thập từ các bản phác thảo, ký họa của người Pháp lúc bấy giờ.

Theo ông Tiến, nhằm phòng thủ cửa Hàn cũng như bán đảo Sơn Trà, năm 1840, vua Minh Mạng cho xây dựng pháo đài Phòng Hải theo đề nghị của Hữu Tham tri Bộ Công Nguyễn Công Trứ cùng Phó Vệ úy Tôn Thất Tường. Sau đó, thành được sửa đổi, xây dựng thành hình tròn chu vi khoảng 120 m ở núi Mỏ Diều, theo đề xuất của tướng Nguyễn Tri Phương. Hai tầng trên dưới pháo đài đặt 27 cỗ súng lớn.

Theo tấm bản đồ triều Tự Đức - bị quân Pháp tịch thu năm 1859, Phòng Hải được xây dựng sát mép biển ở vị trí trên cao. Trong tài liệu ông Tiến có được, bức ảnh chụp năm 1859 cho thấy pháo đài được xây bằng đá, cổng hướng về dãy núi thấp trườn ra biển.

Nhà nghiên cứu này cho biết pháo đài Phòng Hải đã phải đương đầu với 2 chiến hạm vào sáng 1-9-1858, khi liên quân Pháp - Tây Ban Nha nổ súng xâm lược ở Đà Nẵng. Dù quân triều đình chống trả kịch liệt nhưng Phòng Hải vẫn bị đại bác từ 2 chiến hạm địch phá tan. Pháo đài này cùng với đồn Trấn Dương phía trên đều bị hải quân Pháp đổ bộ chiếm đóng từ trưa 1-9-1858.

Trong gần 19 tháng giao tranh, pháo đài Phòng Hải cũng như bán đảo Sơn Trà nằm trong vùng kiểm soát của địch. Dù vậy, đến cuối tháng 3-1860, vì thất bại thảm hại trong mục tiêu đánh chiếm Đà Nẵng, liên quân Pháp - Tây Ban Nha buộc phải rút khỏi Sơn Trà. Trong lúc rút lui, địch phá hủy toàn bộ hệ thống phòng thủ cửa Hàn - vịnh Đà Nẵng của triều Nguyễn. Pháo đài Phòng Hải cũng bị phá sập ngày ngày 19-3-1860.

TS Lưu Anh Rô - Phó Chủ tịch Thường trực, Tổng Thư ký Hội Khoa học Lịch sử TP Đà Nẵng - nhấn mạnh trong giai đoạn 1858-1860, cửa Hàn - vịnh Đà Nẵng đã chứng kiến một trận "thư hùng đích thực" giữa quân dân ta với liên quân Pháp - Tây Ban Nha. Đó là trận đánh ở đồn Chơn Sảng (còn gọi là Chân Sảng).

TS Rô cho biết đồn Chơn Sảng nằm trong khu vực phòng thủ rộng lớn phía Tây Bắc Đà Nẵng của triều đình Huế. Hệ thống phòng thủ này gồm pháo đài Định Hải trên ngọn núi sát mé biển, cạnh đồn Chơn Sảng (nay là trạm biên phòng), rồi đến trạm Nam Chân (dấu tích hiện còn khá rõ), được chốt chặn bởi Hải Vân quan; kế tiếp là khu vực Cu Đê...

Dẫn nhiều sử liệu, ông Rô cho hay sáng 18-11-1859, đô đốc Page lệnh cho 2 chiến hạm Pháp Némésis, Phlégeton cùng các tàu Tây Ban Nha và 1 tàu hải vận tiến về phía Tây Bắc Đà Nẵng với ý đồ "nhổ" hết các đồn án ngữ tuyến đường đi Huế. Dù vậy, để chiếm được trạm Nam Chân, đồn Chơn Sảng hay pháo đài Định Hải, địch đã vấp phải sự chiến đấu quật cường của quan quân nhà Nguyễn. Trong đó, binh lính ở đồn Chơn Sảng đã bắn đại bác trúng chiến hạm Némésis, đô đốc Page thoát chết nhưng 1 viên trung tá đã tử trận.

"Ông Déroulède Dupré, tiểu đoàn trưởng chỉ huy đội công binh, đã bị đạn bắn đứt rời thành 2 mảnh bên cạnh đô đốc. Chỉ huy tàu chiến Barry bị thương ở thái dương; 2 chuẩn úy bị mảnh gỗ vỡ rơi trúng. Một nửa đội bị thương và một phần tư đội tử trận" - báo cáo của sĩ quan chỉ huy tàu Némésis ngày 8-8-1860 ghi lại.

Hồi ký của đại tá Henri De Ponchalon "Đông Dương - Những chuyến đi và các trận chiến (1858 - 1860)" miêu tả rõ hơn: "Đồn thứ nhất bằng tre của Nam quân bị lửa thiêu nên chỉ bắn trả được 4 quả đạn, nhưng viên đạn thứ ba đã trúng trung tá Déroulède. Viên đạn này còn giết chết thủy thủ cầm lái và làm bị thương 2 chuẩn úy hải quân…".

Sau hơn 3 tháng chiếm đóng nhưng vẫn bế tắc trong việc làm chủ đường đèo Hải Vân, sáng 29-2-1860, liên quân Pháp - Tây Ban Nha đánh mìn giật sập đồn Chơn Sảng rồi rút về Sơn Trà trước khi di tản toàn bộ khỏi Đà Nẵng vào ngày 23-3-1860. 

"Đồn Chơn Sảng khi bị quân Pháp chiếm đóng được đặt tên là pháo đài Kien-Chan. Theo tìm hiểu của chúng tôi, chứng tích còn lại ở đây giờ chỉ là gạch đá vương vãi" - ông Rô thông tin.

Trong trận Chơn Sảng, nhiều binh lính triều đình Huế và nghĩa sĩ đã hy sinh, sau đó được quy tập về chôn tại nghĩa trủng Nam Ô (nay thuộc phường Hòa Hiệp Nam, quận Liên Chiểu). Hiện nay, tại đây có một ngôi miếu nhỏ, bên trong đặt tấm bia đá khắc công đức và tên tuổi những người đã góp tiền trùng tu khu mộ âm linh và nghĩa trủng này. Theo các cụ cao niên tại địa phương, hằng năm, lễ giỗ binh lính, nghĩa sĩ vẫn được dân làng tổ chức.

Vào đầu thế kỷ XX, ông Khóa Phương (tức Trần Thúc Hưng) đã viết một bài văn tế những binh lính, nghĩa sĩ hy sinh trong trận Chơn Sảng và cả giai đoạn 1858-1860, với nhiều đoạn rất bi tráng: "Hỡi ôi! Cỏ úa bóng tà/Quê người đất khách/Mấy dặm ba cù liễu mạch/Cuộc biển dâu thấy cũng đau lòng"; "Có kẻ sanh vi thượng tướng/ Đội trời đạp đất đã trải mùi nồng đạn chín châu"…