"Sống chung" với người bệnh tâm thần, nhân viên y tế cũng phải học cách chịu trận hoặc phản ứng nhanh khi bất ngờ bị đánh, tát, hắt nước…, thậm chí có nhân viên bị bệnh nhân đánh gãy răng trong lúc lên cơn kích động

Bệnh viện Tâm thần Trung ương I (huyện Thường Tín, Hà Nội)

Bệnh viện Tâm thần Trung ương I (huyện Thường Tín, Hà Nội) - một trong những bệnh viện tâm thần lớn nhất cả nước - đang điều trị cho khoảng 700 bệnh nhân nội trú. Nhiều khoa phòng ở đây có điểm chung: ô cửa sổ là những chiếc song sắt kết thành ô vuông bàn cờ chừng 20 cm, đủ chật để không một ai có thể chui đầu qua, bảo đảm bệnh nhân được an toàn.

Không ít người người mường tượng về nơi điều trị nội trú của bệnh nhân tâm thần sẽ là những phòng bệnh "cửa đóng, then cài", người bệnh chỉ có thể đứng sau ô cửa cười nói vu vơ hay đó là cảnh người bệnh tâm thần giật mình khi gặp người lạ, những gương mặt hoảng loạn, chạy loanh quanh khu điều trị. Thế nhưng, tại Bệnh viện Tâm thần Trung ương I, những gì đang diễn ra trước mắt phóng viên lại khác hẳn…

Từ đầu giờ sáng, các "ca sĩ" mặc áo bệnh nhân đã háo hức khớp nhạc để chính thức lên sân khấu biểu diễn tại Hội diễn văn nghệ ở hội trường Khoa Phục hồi chức năng.

Hơn 10 ca khúc như: "Nối vòng tay lớn", "Hát mãi khúc quân hành", "Năm anh em trên một chuyến xe tăng"… được trình bày bởi 140 người bệnh đến từ 14 khoa đã mang lại không khí vui tươi, náo nhiệt. Ít phút sau, một nữ bệnh nhân cất lời bài hát "Lỡ hẹn với dòng Lam" đầy ngọt ngào, sâu lắng. Câu từ, giai điệu kể về chuyện tình đẹp mà đượm buồn của một người con gái khiến người nghe không khỏi nao lòng.

Sau 3 năm dịch COVID-19, những "ca sĩ" đặc biệt này mới có dịp thể hiện tài năng ca hát trước hàng trăm bệnh nhân và nhân viên y tế. Dù đôi lúc nhạc và lời "đuổi theo nhau" nhưng sau mỗi phần trình diễn, những tràng pháo tay giòn giã cổ vũ, động viên vang lên, giúp các "ca sĩ" tự tin hoàn thành tiết mục dày công chuẩn bị.

9 giờ 30 phút, hội diễn kết thúc. Người bệnh trở về ngôi nhà thứ 2 bắt đầu một ngày điều trị...

Tại Khoa Mạn tính nam, hơn 30 bệnh nhân xếp thành 2 hàng, chờ đọc tên để bước lên nhận thuốc. Mỗi hộp thuốc đều ghi rõ tên người bệnh và được xếp ngay ngắn trong khay. Các bác sĩ và điều dưỡng sẽ đưa thuốc rồi giám sát việc uống thuốc của người bệnh. Mỗi người khi gọi tên lên uống thuốc xong đều há miệng để kiểm tra, tránh tình trạng nhổ thuốc.

Bệnh nhân xếp hàng uống thuốc vào buổi sáng tại Bệnh viện Tâm thần Trung ương 1

Phát thuốc 2 lần/ ngày chỉ là một phần công việc của các y bác sĩ, điều dưỡng. Chăm sóc bệnh nhân sau đó mới tốn thời gian. Bác sĩ Nguyễn Thị Thu Vân, Phó Khoa Mạn tính nam, kể  rằng công việc này không khác gì chăm con mọn. Từ cắt móng tay, cạo râu, rồi giục người bệnh tắm rửa, thay quần áo..., tất tần tật đều do các nhân viên y tế đảm nhiệm. Đặc biệt, các nhân viên y tế phải chuẩn bị "đồ nghề".

"Cứ cách ngày, nhân viên y tế lại cạo râu cho người bệnh, rồi cắt móng tay. Chúng tôi không thể đưa kìm cắt móng tay, chân cho họ vì nếu không cẩn trọng, có người sẽ nuốt hoặc gây nguy hiểm cho bệnh nhân khác" - một điều dưỡng chia sẻ.

Bác sĩ chơi bóng bàn cùng bệnh nhân

Hơn 6 năm nay, Khoa Bán cấp tính nam (A4) đã tự trang bị thêm một bàn đánh bóng bàn ngay tại phòng bệnh lớn để các y bác sĩ khi rảnh rỗi lại đánh bóng bàn cùng bệnh nhân.

Có những bác sĩ trở thành tay chơi bóng bàn cừ khôi sau quãng thời gian luyện tập, tạo sự gần gũi với bệnh nhân. Thậm chí, có khi đang đi từng phòng, bệnh nhân ra đưa cho cái vợt bóng bàn, bác sĩ cũng phải tạm dừng công việc chuyên môn, chơi với họ vài séc bóng, không thì bệnh nhân dỗi hờn, có thể lên cơn kích động.

Bữa ăn của bệnh nhân tâm thần diễn ra khoảng 30 phút và cũng được giám sát, quản lý bởi các nhân viên y tế. Những lời động viên "ăn ngoan, ăn nhanh, xúc đi, đừng làm rơi nhé!…" như nhắc nhở những đứa trẻ liên tục. Có những bệnh nhân không thể cầm thìa hoặc không chịu ăn phải có điều dưỡng hỗ trợ xúc hộ.

Bữa cơm trưa của bệnh nhân đang điều trị tại Bệnh viện Tâm thần Trung ương 1

Một phần cơm trưa của bệnh nhân tâm thần có cơm, canh, rau, trứng thịt hoặc tôm cá. Một ngày đều đặn 3 lần Khoa Dinh dưỡng của bệnh viện cung cấp khoảng 600 suất ăn cho bệnh nhân điều trị nội trú.

Hiện chế độ ăn của bệnh nhân tâm thần là 48.000 đồng cho 3 bữa. Đại diện Khoa Dinh dưỡng cho biết trước đó, bệnh nhân tâm thần điều trị tại bệnh viện chỉ được chế độ ăn 27.000 đồng/ngày, từ 1-7-20021 nâng lên 48.000 đồng/ngày.

Với số tiền này, bệnh viện chia bữa sáng là 6.000 đồng, luân phiên bánh, cháo, mì... Còn hai bữa trưa, tối là 22.000 đồng/bữa, bệnh viện hỗ trợ hoàn toàn công nấu và tiền gas, tiền điện để đảm bảo một suất ăn đủ dinh dưỡng và đủ calo cho bệnh nhân.

10 giờ 30 phút, tại Khoa A4, Bệnh viện Tâm thần Trung ương I, một người đàn ông hăm hở đẩy chiếc xe có thùng xanh chứa những hộp cơm và nồi canh cỡ lớn từ hàng lang vào phòng ăn. Ông phát cơm bày vào từng bàn cùng với đội ngũ nhân viên y tế. Chỉ ít phút sau, những hộp cơm đã được xếp ngay ngắn trên các bàn để bệnh nhân ngồi vào ăn trưa.

Bệnh nhân N. nhận nhiều việc vặt giúp nhân viên y tế.

Đó là bệnh nhân V.Q.N., - 65 tuổi, quê ở Hà Tĩnh. Không ai nghĩ người đàn ông vóc dáng nhỏ thó, luống tuổi, tác phong nhanh nhẹn này là bệnh nhân tâm thần phân liệt lâu năm nhất ở bệnh viện. Ông N. vào viện điều trị đợt đầu tiên từ những năm 1970. Đến nay, ông đã trải qua đợt điều trị thứ 50. Bệnh viện với ông là chốn thân thuộc như ngôi nhà thứ hai.

"Nhiều năm nay, ông N. đã đăng ký với khoa và các nhân viên y tế nhận các phần việc như đưa cơm, lấy bình nước cho vào cây nước, khoá cửa phòng ăn sau khi ăn… Ông nói rằng được làm những công việc ấy đã giúp ông đỡ buồn chân, buồn tay. Những việc đó nếu ai không cho làm là ông liền mắng. Vì vậy, nhân viên y tế chỉ còn cách đi kèm giám sát. Chúng tôi vẫn đùa rằng bệnh nhân N. như một biên chế của khoa" - bác sĩ Lê Thị Thanh Thu kể.

Bệnh nhân được tập thể dục, vận động mỗi buổi sáng

Càng ngày càng có nhiều bệnh nhân "xin" làm việc. Các y bác sĩ rất vui bởi không hẳn vì họ giúp mình, mà quan trọng nhất là trong tâm trí họ đã tỉnh, đã nhận thức được giá trị của bản thân và muốn làm những việc có ích.

Tại đây, các bác sĩ cũng kể cho chúng tôi nghe về một bệnh nhân rất đặc biệt, được gọi với cái tên anh "Béo Trắng". Hơn 30 năm công tác ở đây thì cũng chừng đó năm bác sĩ Nguyễn Thị Thu Vân gặp nam bệnh nhân đã ngoài 50 tuổi này. Ông được chuyển qua nhiều khoa, phòng điều trị và hiện điều trị bệnh tâm thần phân phân liệt tại Khoa Mạn tính nam.

"Tôi được những người tiền nhiệm kể lại bệnh nhân này bị bỏ lại bệnh viện khi nhỏ, khoảng 3-4 tuổi gì đó. Hiện nay, ngoài bệnh lý về tâm thần, bệnh nhân Béo Trắng còn bị thêm bệnh cao huyết áp, tiểu đường" - bác sĩ Vân chia sẻ.

Điều dưỡng chăm sóc cho bệnh nhân Béo Trắng

Băn khoăn về cái tên Béo Trắng được ghi trong hồ sơ bệnh án, bác sĩ Bùi Công Viên, Trưởng Khoa Mạn tính nam, cho biết so với các bệnh nhân khác, bệnh nhân Béo Trắng có hoàn cảnh éo le. Đây là bệnh nhân có hồ sơ bệnh án dày nhất mà bệnh viện đang điều trị.

Với bệnh nhân tâm thần mạn tính, thời gian điều trị từ 1-3 tháng sẽ được xuất viện về nhà nhưng bệnh nhân này điều trị từ ngày này sang ngày khác và trước đó cũng phải luân chuyển nhiều chuyên khoa. Có những lúc bệnh nhân tỉnh táo, các bác sĩ hỏi quê quán, tên tuổi bệnh nhân để có thể tìm người thân hoặc ít ra cũng có thông tin để làm giấy tờ tuỳ thân nhưng Béo Trắng không biết và cũng không nhớ gì. Thậm chí ngôn ngữ của bệnh nhân cũng rất hạn chế, chỉ có thể nói được một số câu từ.

"Ở đây ai cũng thương bệnh nhân này và từng tính đến việc đưa bệnh nhân đến một trung tâm bảo trợ xã hội nếu bệnh tình thuyên giảm"- bác sĩ Viên nói.

Theo bác sĩ Viên, các bệnh nhân tâm thần mạn tính ra vào bệnh viện có khi như cơm bữa. Có người bệnh vừa xuất viện trở về nhà 1-2 ngày đã được người thân vội vàng đưa vào bệnh viện vì người bệnh quậy phá, không chịu uống thuốc. Không ít bệnh nhân bác sĩ cho xuất viện và gọi người nhà đến đưa về nhưng nhiều ngày, nhiều tuần vẫn không đến đón. Thậm chí, nhân viên y tế còn phải chở người bệnh về nhà bàn giao.

Theo bác sĩ Nguyễn Thị Thu Vân, Phó Khoa Mạn tính nam, điều trị bệnh tâm thần đòi hỏi sự kiên nhẫn, có bệnh nhân mất hằng tháng, hằng năm, thậm chí nhiều bệnh nhân gắn với bệnh viện suốt đời. Các y bác sĩ phải trở thành người bạn, kiên nhẫn "sống chậm" cùng bệnh nhân.

Gần 30 năm gắn bó với người bệnh tâm thần, bác sĩ Lê Thị Thanh Thu, Trưởng Khoa Bán cấp tính nam (A4), nhiều lần chứng kiến cảnh nhân viên bị đánh. Bệnh nhân đang bình thường, tự nhiên bột phát, chạy tới tát luôn vào mặt nhân viên y tế. Nhân viên y tế chỉ có cách giữ tay bệnh nhân, sau đó cho về phòng bệnh cố định để bệnh nhân qua cơn kích động. May mắn là tới 70% nhân viên ở bên khu tập thể sát bệnh viện nên mọi người dễ dàng kịp thời ứng cứu khi có những tình huống khẩn cấp.

Một đêm nọ, giữa khuya, bệnh nhân dọa nếu không mở cửa để họ ra ngoài về nhà thì sẽ đánh nhân viên y tế hoặc đập phá đồ đạc. Nhân viên phải mở ngay cửa, rồi gọi nhân viên y tế ở khu tập thể ngay cạnh bệnh viện sang tiếp ứng. Bệnh nhân vừa ra đến cổng bảo vệ, sẽ bị nhân viên y tế ở vòng ngoài giữ lại.

Người bệnh sau cơn nổi loạn, được điều trị và dần bình tĩnh, trở lại bình thường. Các y bác sĩ thấu hiểu tâm tính của các bệnh nhân mãn tính phải điều trị kéo dài nên cố gắng chăm sóc, điều trị kịp thời để người bệnh ổn định.

Đa phần các bệnh nhân tâm thần không có gia đình và nhiều người điều trị lâu dài, thường xuyên vào viện năm này qua năm khác. Vì vậy, việc điều trị cho bệnh tâm thần đòi hỏi mỗi y bác sĩ thật kiên nhẫn.

Đến nay, trong khoa điều trị, nhiều trường hợp cũng là người cao tuổi nhưng dù là người già hay trẻ, các nhân viên y tế đều chỉ bảo, nhắc bệnh nhân đến giờ ăn, giờ uống thuốc. Tùy mỗi người bệnh, nhân viên y tế lại có cách chia sẻ khác nhau, lúc như người thân, lúc như bạn bè, thậm chí lúc trong vai người yêu để họ thủ thỉ, trải lòng, trút hờn giận, xả strees...

Bệnh nhân mới vào trong tình trạng kích động nên nghe bệnh nhân chửi, đạp, đánh hay tát đã trở thành chuyện bình thường. Thế nhưng, điều các y bác sĩ mong muốn đó là người bệnh ổn định sau khi xuất viện, người nhà cùng chia sẻ, hỗ trợ bệnh nhân để tái khám kịp thời hoặc nhanh chóng dập tắt các cơn kích động.

Bác sĩ Đào Văn Quân, Phụ trách Khoa Phục hồi chức năng – Y học cổ truyền, cho biết bệnh nhân tâm thần điều trị không chỉ là sử dụng thuốc mà người bệnh muốn hòa nhập cộng đồng phải có các hoạt động về phục hồi chức năng, lao động, đọc sách, giải trí, thể thao.

May vá, dệt chiếu, làm nhiều đồ thủ công... là những hoạt động mà nhiều đơn vị điều trị tâm thần hiện nay áp dụng trong quá trình điều trị cho bệnh nhân tâm thần nội trú. Nhiều sản phẩm do các bệnh nhân làm ra, được nhiều người mua về sử dụng. Gần đây, hàng trăm dây nhảy thể dục của bệnh nhân đã được bán và thu về số tiền cả chục triệu đồng. Một phần tiền thu được tiếp tục mua vật liệu để làm sản phẩm, phần còn lại được dành để mua bánh kẹo, trái cây… cho bệnh nhân liên hoan hoặc ăn thêm.

Bệnh nhân được trị liệu bằng các hoạt động thể thao

Lao động thủ công sẽ giúp người bệnh hạn chế bớt việc suy nghĩ lan man, quên đi bệnh tật và cảm giác khó chịu do tình trạng ảo giác, hoang tưởng gây ra đồng thời cũng sẽ làm cho mọi người ở xung quanh giảm những suy nghĩ sai lầm về người bệnh.