Buổi sáng mùa hè năm 1958 tại vùng biển Đồ Sơn thành phố Cảng, một vạt chài của ngư dân bất ngờ tìm ra một quả chuông đồng.

Sau khi vớt quả chuông lên, các vị bô lão địa phương cùng các nhà khảo cổ đã xác định, đây là quả chuông chùa Vân Bản.

Theo TS Nguyễn Đình Chiến, nguyên Phó Giám đốc Bảo tàng Lịch sử quốc gia, ngôi chùa Vân Bản gắn liền với cây tháp Tường Long, vốn xưa kia tọa lạc trên ngọn Núi Rồng, ở độ cao 91,7 m so với mặt nước biển.

Nơi đỉnh Núi Rồng (tên chữ là Long Sơn), ngọn núi đầu tiên trong 9 ngọn núi chạy dọc bán đảo Đồ Sơn, thành phố Hải Phòng còn dấu tích ngôi tháp cổ Tường Long do vua Lý Thánh Tông cho xây dựng vào năm 1058.

Sách "Đại Việt sử lược" có đoạn chép rằng: "Mùa thu tháng 9, vua ngự giá qua biển Ba Lộ, nhân đó ngự ra chỗ xây tháp ở Đồ Sơn. Năm sau (Kỷ Hợi) vua thấy rồng vàng hiện ở điện Trường Xuân, Thăng Long, mới ban cho tháp ở Đồ Sơn tên hiệu là Tường Long (thấy rồng hiện) để ghi lại điềm lành" (Đại Việt sử lược, 1960).

Gần 45 năm trước, Viện Khảo cổ học cùng Bảo tàng Hải Phòng đã tiến hành khai quật di tích móng tháp. Tuy chỉ còn tầng cuối nhưng vẫn thấy rõ các góc tháp uốn cong. Đặc biệt là những viên gạch, được nung chín đều, viên nào cũng đúc nổi 2 hàng chữ Hán: Lý gia đệ tam đế Long Thụy Thái Bình tứ niên tạo. Có nghĩa là tạo năm thứ tư niên hiệu Long Thụy Thái Bình đời vua thứ ba nhà Lý (1057). Trang trí trên gạch gồm các đề tài rồng, phượng, lá đề, hoa sen mang đặc trưng nghệ thuật Phật giáo thời Lý.

Cổ vật hiếm quý được vớt lên từ biển đã nhanh chóng được chuyển về Bảo tàng Lịch sử Việt Nam (nay là Bảo tàng Lịch sử Quốc gia).

Việc phát hiện quả chuông cổ thời điểm ấy đã thu hút rất nhiều sự quan tâm của các học giả trong nước, bắt đầu từ năm 1963. Vấn đề quan tâm nhất của các nhà nghiên cứu là niên đại của chuông, về chữ Nôm, về các thông tin sử học khác như chức "Tả bộc xạ", về ruộng đất công đức và về Phật giáo.

Theo đánh giá của các chuyên gia, minh văn trên quả chuông rất khó đọc, bên cạnh đó toàn bộ minh văn lại không cho biết chuông được đúc vào thời gian nào, chính vì vậy niên đại của quả chông cũng là một vấn đề được các nhà nghiên cứu tranh luận.

Trên báo Tổ Quốc số 3 năm 1963, học giả Trần Huy Bá cho biết ở Viện Bảo tàng lịch sử có một quả chuông do ngư dân miền Đồ Sơn mới vớt được dưới đáy biển, ông đoán rằng chuông đúc vào đời Lý Nhân Tông 1076. Sở dĩ học giả Trần Huy Bá nhận định như vậy vì ông căn cứ vào chữ "Bính" (có thể là Bính Thìn niên hiệu Thuận Thiên thứ 1076 đời Lý Thái Tổ hoặc Bính Tuất năm 1226, năm Lý Chiêu Hoàng nhường ngôi cho Trần Cảnh lập ra vương triều Trần) còn sót lại dưới quả chuông. Ông cũng so sánh hình rồng trên quai chuông với hình rồng trên bệ đá chạm ở tượng Phật A di đà chùa Phật Tích (Bắc Ninh), băng cánh sen vành miệng chuông với bệ tháp Bình Sơn (Vĩnh Phúc), mà đưa ra niên đại Lý của chuông. Tuy nhiên theo học giả Đào Duy Anh "thì sự đoán định ấy chưa thực sự chính xác". Còn theo TS Nguyễn Đình Chiến, căn cứ vào cách tạo hình để xác định niên đại, với hình tượng rồng và đặc biệt là cách tạo hình hoa sen trên chuông, ông cho rằng đây là chuông thời Trần.

TS Nguyễn Đình Chiến cho hay, năm 1978, sau khi khảo sát điền dã tại địa phương, các chuyên gia đã được giới thiệu về quả chuông đúc năm 1296 ở chùa Bình Lâm, huyện Vị Xuyên (quả chuông đúc dưới đời vua Trần Anh Tông này sau đó đã được Thủ tướng Chính phủ công nhận Bảo vật quốc gia vào ngày 30-12-2013).

Năm 1980, TS Nguyễn Đình Chiến đã có bài nghiên cứu về bài minh văn trên quả chuông này trên tạp chí Khảo cổ học. Từ kết quả nghiên cứu chuông Bình Lâm, với niên đại thời Trần đã góp phần giám định chuông chùa Vân Bản. So sánh cấu trúc hình rồng quai chuông, 6 núm gõ đúc nổi băng cánh sen, to xen nhỏ đều thấy gần giống nhau. So sánh về tỉ lệ kích thước giữa chiều cao và đường kính miệng chuông cũng thấy xấp xỉ nhau (chuông Bình Lâm là 1,03m/0,65m = 1,58; chuông Vân Bản là 1,25m/0,80m = 1,56). Theo TS Nguyễn Đình Chiến, kết quả này có ý nghĩa phản ánh một tiêu chuẩn kỹ thuật và cũng là tiêu chuẩn mỹ thuật khá thống nhất giữa 2 quả chuông.

Năm 1996, khi nghiên cứu bài minh văn, PGS Ngô Đức Thọ phát hiện chữ Nam được khắc thành chữ Bính. Theo tác giả nhiều văn bản thời Trần khi mô tả về ruộng đất đã thay chữ Nam bằng chữ Bính vào các từ có nghĩa chỉ về phương Nam hay phía Nam. Đây cũng là trường hợp do kỵ húy ở thời Trần. Từ kết quả đó, tác giả kết luận, chuông Vân Bản có thể thuộc thời Trần. Ý kiến này đồng nhất với các nhà nghiên cứu khác như Tạ Trọng Hiệp, Claudune Salmon.

Về chức danh "Tả bộc xạ", TS Nguyễn Đình Chiến cho hay trong các văn bản được xác định thời Lý chưa có tài liệu nào ghi chép về chức danh này. Vả lại, sự ghi chép của Phan Huy Chú trong "Lịch triều hiến chương loại chí" và ở "Đại Việt sử ký toàn thư" lại có sự trùng hợp thú vị. Mục Quan chức chí, Phan Huy Chú ghi rõ : "Năm Trùng Hưng thứ 1 (1285) đặt chức "Tả bộc xạ"". Chức danh này được xếp vào ngạch văn giai sau các chức lục bộ Thượng thư và ở trước chức Tả Hữu Ty Lang trung. Phan Huy Chú còn giải thích về chức danh này: "Chức bộc xạ bắt đầu đặt ra từ đời Trần Anh Tông, có chức Tả (bộc xạ) và Hữu (bộc xạ), thường dùng Hành khiển Thượng thư làm chức ấy như Trần Thời Khiến, Trần Bang Cẩn đều làm Hành khiển Thượng thư Tả bộc xạ" . Trong sách "Đại Việt sử ký toàn thư", lần đầu tiên nhắc đến chức danh này: "Ất Dậu (Thiệu Bảo) năm thứ 7( 1285). "Mùa thu , tháng 8 sai Tả bộc xạ là Lưu Cương Giới tuyên phong các công thần theo thứ bậc khác nhau và trị tội những người hàng giặc". Các nhân vật thời Trần được mang chức danh "Tả bộc xạ" chép trong Đại Việt sử ký toàn thư như Trần Hùng Thao (1301), Trần Thời Khiến (1305), Trần Khắc Chung (1307) Trần Bang Cẩn (1324)…

Như vậy, hai tài liệu thư tịch này cho phép tin rằng chức danh "Tả bộc xạ" được bắt đầu từ năm 1285. TS Nguyễn Đình Chiến cho rằng niên đại của chuông Vân Bản vào khoảng 1285-1304. Nhưng quả chuông không có lý do đúc vào lúc chiến tranh tự vệ chống Nguyên chưa kết thúc thắng lợi được mà phải sau năm 1288. Nghĩa là, quả chuông này có thể được đúc vào khoảng thời gian 1288-1304, dưới triều vua Trần Nhân Tông hoặc Trần Anh Tông.

Theo Hồ sơ di sản, tư liệu Cục Di sản văn hóa, Bộ Văn hóa - Thể thao và Du lịch, chuông chùa Vân Bản là cổ vật độc bản, có niên đại thời Trần gắn với với chùa Vân Bản, tháp Tường Long ở vùng Đồ Sơn (Hải Phòng).

Chuông có trang trí rồng trên quai, băng cánh sen trên các núm gõ và vành miệng, phản ánh đặc trưng nghệ thuật Phật giáo thời Trần. Chuông có minh văn là sử liệu văn bản quý giúp cho việc nghiên cứu lịch sử, chức danh và Phật giáo ở thời Trần.

Chuông được trưng bày, giới thiệu tại hệ thống trưng bày chính của Bảo tàng Lịch sử quốc gia, nhiều cuộc trưng bày chuyên đề ở nước ngoài, xuất hiện trong nhiều công trình nghiên cứu khoa học giới thiệu về lịch sử Việt Nam ở trong và ngoài nước.

Tuy quý hiếm như vậy, nhưng quả chuông trở nên nổi tiếng hơn là nhờ những câu chuyện nhuốm màu huyền bí xung quanh nó. Người dân vẫn truyền miệng nhau câu chuyện đây là quả chuông vô cùng đặc biệt. Khi đất nước có chiến tranh, loạn lạc thì chuông lại ẩn thân dưới biển. Mỗi lần như thế đều tự nhiên xuất hiện giông bão khiến chùa đổ, chuông rơi mất tăm. Sau đó, khi can qua, chuông lại nổi lên để người dân tìm thấy.

 Đến nay, ở Đồ Sơn, Hải Phòng, người ta vẫn truyền tụng câu nói: "Lý gia truyền được mấy đời/Chùa tan, tháp đổ, chuông rơi Nò Hầu". Câu này nói về tháp Tường Long, thời Lý, nơi đặt quả chuông Vân Bản đầu tiên. Khi tháp đổ, chuông lăn xuống Nò Hầu. là một khe ở gần hai di tích, ăn sâu xuống biển. Sau đó người dân tìm được, đưa vào chùa Vân Bản gần đó.

Cũng theo truyền thuyết dân gian, chuông từng biến mất một lần vào thế kỷ XV, lần khác vào thế kỷ XIX. Tuy nhiên, cũng tồn tại một cách lý giải khác. Chuông biến mất do người dân chủ động chôn giấu hoặc lăn xuống biển để tránh bị tàn phá. Theo đó, lần thất lạc thế kỷ XV ứng với cuộc phá hoại di sản văn hóa Đại Việt của quân Minh. Còn lần chuông biến mất vào thế kỷ XIX là để tránh việc phá chùa tháp của Hoàng Cao Khải.